روز جهانی آگاهی درباره تلفات و ضایعات مواد غذایی ۲۹ سپتامبر 2026
International Day of Awareness of Food Loss and Waste (IDAFLW) - 29 September, 2026
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، یادداشت علمی به مناسبت روز جهانی آگاهی از تلفات و ضایعات مواد غذایی توسط یزدان مرادی، عضو هیات علمی موسسه نوشته شد وی اعلام کرد: هر سال در ۲۹ سپتامبر روز جهانی آگاهی درباره تلفات و ضایعات مواد غذایی گرامی داشته می‌شود. این روز در سال ۲۰۱۹ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد تعیین شد تا آگاهی عمومی درباره پیامدهای زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی اتلاف و هدررفت مواد غذایی افزایش یابد. موضوع این روز در سال ۲۰۲۶ بر »ظرفیت تحول‌آفرین کاهش اتلاف و ضایعات مواد غذایی« تمرکز دارد. سازمان ملل تأکید می‌کند که کاهش اتلاف و هدررفت غذا می‌تواند امنیت غذایی و تغذیه را بهبود بخشیده ، فشار بر منابع طبیعی و انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش داده ، همچنین بهره‌وری و رشد اقتصادی را افزایش دهد. روز جهانی آگاهی‌بخشی درباره ضایعات و تلفات غذا فرصتی ارزشمند برای توجه به یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام‌های غذایی جهان است. در این میان، بخش شیلات و آبزی‌پروری به دلیل نقش حیاتی در تأمین پروتئین، امنیت غذایی، اشتغال و معیشت میلیون‌ها نفر، جایگاه ویژه‌ای دارد. کاهش تلفات و ضایعات آبزیان نه تنها به افزایش بهره‌وری اقتصادی کمک می‌کند، بلکه یکی از مؤثرترین راهکارها برای حفظ منابع طبیعی و تحقق اهداف توسعه پایدار محسوب می‌شود.
تلفات و ضایعات آبزیان؛ چالشی برای امنیت غذایی و توسعه پایدار
بر اساس آخرین گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، تولید جهانی آبزیان در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۹۵ میلیون تن حیوانات آبزی رسیده است؛ از این میزان بیش از ۱۰۰ میلیون تن از آبزی‌پروری و حدود ۹۲ میلیون تن از صید حاصل شده است. در همین گزارش تأکید شده که ۸۹ درصد تولید حیوانات آبزی در جهان مستقیماً برای مصرف انسانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. بر اساس اعلام سازمان شیلات، تولید آبزیان کشور در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱.۴۹۸ میلیون تن رسیده است.
طبق گزارش‌های فائو آبزیان حدود ۱۵ درصد پروتئین حیوانی مصرفی جهان را تأمین می‌کنند و مصرف سرانه آنها در سطح جهانی از ۲۰ کیلوگرم در سال فراتر رفته است. همچنین این بخش برای حدود ۲۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است. با این حال، بخش قابل توجهی از محصولات شیلاتی پیش از رسیدن به مصرف‌کننده یا در مراحل مصرف از چرخه غذایی خارج می‌شوند. برآوردها نشان میدهد که سالانه حدود ۳۵ درصد از تولیدات جهانی شیلات و آبزی‌پروری به صورت تلفات یا ضایعات از دست می‌روند.
تلفات غذایی به کاهش کمی یا کیفی محصول در مراحل تولید، صید، برداشت، نگهداری، فرآوری و توزیع اطلاق می‌شود، در حالی که ضایعات غذایی عمدتاً در سطح خرده‌فروشی و مصرف‌کننده رخ میدهد. در زنجیره ارزش آبزیان، تلفات می‌تواند ناشی از فساد محصول، حمل‌ونقل نامناسب، نبود امکانات سردخانه‌ای، ضعف در فرآوری، آسیب‌های فیزیکی محصول و یا دورریز ناشی از صید ناخواسته باشد. از سوی دیگر، ضایعات در مراحل عرضه و مصرف اغلب به دلیل الگوهای نادرست خرید، نگهداری نامناسب و دورریز مواد غذایی رخ میدهد.
ماهیت فسادپذیر آبزیان، اهمیت مدیریت پس از صید و پس از برداشت را دوچندان می‌کند. ماهی و سایر محصولات آبزی در صورت عدم رعایت زنجیره سرد، به سرعت کیفیت خود را از دست داده و ممکن است از نظر بهداشتی نیز غیرقابل مصرف شوند. به همین دلیل، دسترسی به یخ، سردخانه، حمل‌ونقل یخچال‌دار و فناوری‌های مناسب فرآوری از عوامل کلیدی در کاهش تلفات محسوب می‌شوند. در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، کمبود زیرساخت‌های نگهداری و حمل‌ونقل یکی از مهم‌ترین دلایل اتلاف محصولات شیلاتی است.
پیامدهای تلفات و ضایعات آبزیان تنها به زیان اقتصادی محدود نمی‌شود. تولید هر کیلوگرم محصول آبزی نیازمند مصرف منابعی همچون آب، انرژی، خوراک، سوخت، نیروی انسانی و سرمایه است. هنگامی که این محصولات از بین می‌روند، در واقع تمام منابع مصرف‌شده نیز هدر می‌روند.
فائو در گزارش‌های خود برآورد کرده است که تا حدود ۳۵ درصد تولید جهانی شیلات و آبزی‌پروری ممکن است در زنجیره ارزش در قالب ضایعات و تلفات از دست برود این رقم شامل مجموعه‌ای از تلفات کمی و کیفی در مراحل صید، تخلیه، حمل‌ونقل، نگهداری، فرآوری، توزیع، خرده‌فروشی و مصرف است و نباید آن را معادل «۳۵ درصد دورریز قابل مشاهده» دانست.
اگر صرفاً برای نشان دادن مقیاس مسئله و نه به‌عنوان برآورد واقعی ، نرخ جهانی ۳۵ درصد را روی تولید 1498620 تنی آبزین کشور در سال 1403اعمال کنیم، حاصل تلفات و ضایعات آبزیان کشور حدود 524517 تن خواهد بود. البته این عدد یک سناریوی محاسباتی و تخمینی است و آمار واقعی تلفات و ضایعات نباید تلقی شود. زیرا ساختار زنجیره تولید، سهم صید و پرورش، فناوری سردخانه و فرآوری و الگوی مصرف در ایران با میانگین جهانی متفاوت است. به همین دلیل ارزیابی وضعیت ضایعات و تلفات آبزیان کشور اولین اقداماتی است که باید برای مدیریت، کاهش و یا بهره برداری از آنها انجام شود.
هدف گذاری کاهش ضایعات و تلفات غذا در برنامه های جهان و ملی
موضوع کاهش تلفات و ضایعات غذا یکی از مسائل مهم و قابل توجه سازمان های جهانی است. یکی از اهداف توسعه پایدار بند ( 12.3) سازمان ملل کاهش 50 درصد ضایعات و تلفات مواد غذایی تا سال 2030 است. جهت گیری اهداف توسعه پایدار تحت عنوان 3R (reduce, reuse, recycle) کاهش ، استفاده مجدد و بازچرخش تعریف شده است. در بند 12 اهداف سند دانش بنیان امنیت غذایی هم کاهش 50 درصد ضایعات و پسماند های کشاورزی تاسال ۱۴۱۱ پیش بینی شده است.
نگاهی به اهداف پیش بینی شده افزایش تولید آبزیان در اسناد بالادستی اهمیت توجه به کاهش تلفات و ضایعات را بیشتر نشان میدهد. در بند 8 ماده 4 سند دانش بنیان امنیت غذایی کشور مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی ، کل تولید آبزیان کشور را در سال 1411 را 2/6 میلیون تن تعیین کرده است همچنین مطابق با اهداف ماده 32 قانون برنامه هفتم، برنامه افزایش تولید آبزیان تا 1/8 میلیون تن پیش بین شده است، کاهش تلفات و ضایعات باید به‌عنوان یکی از ابزارهای تحقق این هدف تلقی شود؛ زیرا افزایش عرضه مؤثر غذا الزاماً فقط از مسیر افزایش تولید اولیه حاصل نمی‌شود، بلکه با حفظ محصول موجود در زنجیره نیز می‌توان عرضه قابل مصرف را افزایش داد.
برای کاهش تلفات و ضایعات آبزیان، مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ ضروری است؛ از جمله بهبود زیرساخت‌های نگهداری و حمل‌ونقل، توسعه فناوری‌های فرآوری و بسته‌بندی، آموزش بهره‌برداران و مصرف‌کنندگان، تقویت نظام‌های پایش و ارزیابی تلفات، اصلاح سیاست‌های حمایتی و ارتقای فرهنگ مصرف مسئولانه. همچنین سرمایه‌گذاری در نوآوری‌های پس از برداشت و توسعه زنجیره سرد می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش بهره‌وری و کاهش اتلاف محصولات شیلاتی داشته باشد.
یکی از راهبردهای مؤثر برای کاهش ضایعات در صنعت شیلات، توسعه اقتصاد چرخشی و استفاده بهینه از محصولات جانبی است. در فرآوری آبزیان، بخش‌هایی مانند سر، استخوان، پوست، احشاء و فلس که گاهی تا ۷۰ درصد وزن ماده خام را تشکیل می‌دهند، می‌توانند به محصولات ارزشمندی همچون پودر ماهی، روغن ماهی، مکمل‌های غذایی، کودهای آلی، ترکیبات زیست‌فعال و حتی منابع تولید انرژی تبدیل شوند. این رویکرد ضمن کاهش ضایعات، ارزش افزوده و فرصت‌های شغلی جدیدی نیز ایجاد می‌کند.
یک نکته مهم این است که افزایش تولید بدون کاهش تلفات و ضایعات، بخشی از ظرفیت واقعی بخش شیلات را بلااستفاده می‌گذارد. به بیان دیگر، اگر حتی بخشی از محصولی که اکنون در مراحل صید، حمل، نگهداری، فرآوری و مصرف از دست می‌رود حفظ شود، می‌توان بدون افزایش فشار بر منابع آبزی، عرضه غذای آبزی را افزایش داد. سازمان فائو نیز ارتقای زنجیره ارزش، ردیابی، شفافیت و کاهش تلفات و ضایعات را از اجزای تحول پایدار بخش شیلات می‌داند.
در جمع‌بندی می‌توان گفت که کاهش تلفات و ضایعات آبزیان یکی از مؤثرترین راهکارها برای تقویت امنیت غذایی، افزایش درآمد فعالان بخش شیلات، حفاظت از منابع آبزی و کاهش فشار بر محیط زیست است. گرامیداشت روز جهانی آگاهی‌بخشی درباره ضایعات و تلفات غذا یادآور این حقیقت است که هر میزان کاهش در اتلاف غذا، گامی مهم در مسیر دستیابی به نظام‌های غذایی پایدار، کارآمد و عادلانه‌تر خواهد بود.