چکیده
رودخانه خرسان بزرگترين شاخه رود كارون محسوب ميشود سد خرسان با هدف كنترل سيلابها، تنظيم آب جهت آبياري و كشاورزي و تأمين نيروي لازم جهت توليد برق بر آن احداث گردید. با توجه به فعالیتهای کشاورزی که به طور معمول در اطراف این رودخانهها انجام میشود. ارزیابی باکتریهای هتروتروف، کلیفرم کل، کلیفرم مدفوعی و تکیاخته های ژیاردیا و کریپتوسپوریدیوم زیر حوضه سد خرسان 3 به منظور وضعیت بهداشتی انسانی و شیلاتی اکوسیستم ضروری است. نمونهبرداری بصورت ماهانه طی یک دوره 12 ماهه (آبان 1402 تا مهر 1403)، در 5 ایستگاه به ترتیب، ایستگاه 1 رودخانه ماربره (در زیر پل روستای آب ملخ)، ایستگاه 2 رودخانه ماربره (قبل از روستای نارمه زیر پل واقع شده است)، ایستگاه 3 رودخانه بشار (بالاتر از ایستگاه فشار گاز غرب کشور)، ایستگاه 4 رودخانه خرسان (بعد ار تلاقی دو رودخانه بشار و ماربره) و ایستگاه 5 رودخانه خرسان (قبل از محل ساخت مخزن سد خرسان3) با استفاده از بطريهـاي شيشهاي استريل از لايه سطحی (20 سانتيمتري زیرسطح آب) به ميزان 100 ميليليتر حاوی 20% گلیسرول انجام گرفت (استاندارد ملی ایران، شماره 1-3760 ،1395). جهت نمونه برداری از تک یاختههای کریپتوسپوریدیوم و ژیاردیا در ایستگاه 5 با استفاده از ظروف10 لیتری انجام شد (استاندارد ملی ایران، شماره 19927، 1393). در این پژوهش، تغییرات لگاریتمی تراکم باکتریهای شاخص شامل هتروتروفها، کلیفرم کل و کلیفرمهای مدفوعی طی سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ از نظر ماهانه، فصلی و ایستگاهی بررسی شد. نتایج نشان داد که در تغییرات ماهانه، تراکم هتروتروفها در آذر 75/6 Log CFU/100ml بهطور معنیداری بیشتر و در اسفند با 15/4 Log CFU/100ml کمتر بود (05/0>p). کلیفرم کل در بهمن با 56/4 Log CFU/100ml بیشترین و در شهریور با 93/1 Log CFU/100ml کمترین مقدار معنیدار را نشان داد (05/0>p). در حالیکه تغییرات ماهانه، تراکم کلیفرمهای مدفوعی در سایر ماهها تفاوت آماری معنیداری نشان نداد(05/0<p). در تغییرات فصلی، میانگین هتروتروفها در پاییز با 24/6 Log CFU/100ml بهطور معنیداری بیشتر و در تابستان با 51/4 Log CFU/100ml کمتربود(05/0>p). کلیفرمهای کل نیز در زمستان ۱۴۰۲ با مقداری822/3 Log CFU/100ml افزایش معنیدار نشان دادند و در تابستان ۱۴۰۳ با مقدار 509/2 کاهش یافتند(05/0>p). اما در تغییرات فصلی، میانگین کلیفرمهای مدفوعی تفاوت معنیداری مشاهده نشد(05/0<p). در مقایسه ایستگاهها، تراکم هتروتروفها، کلیفرم کل و کلیفرمهای مدفوعی تفاوت آماری معنیداری نشان ندادند (05/0<p). نتایج شاخصهای انگلی نشان داد کهکریپتوسپوریدیوم در هیچیک از ماههای سال شناسایی نشد و تمامی نمونهها منفی بودند. ژیاردیا در ماههای بهمن، فروردین، اردیبهشت، خرداد و مهر، عمدتاً در فصل بهاربا فراوانی حدود ۴۰٪ مثبت مشاهده شد،اما این اختلاف از نظر آماری معنیدار نبود(05/0<p). در سایر ماهها، نتایج منفی گزارش گردید. همبستگی شاخصهای باکتریایی با شاخصهای فیزیکوشیمیایی در فصل پاییز نشان داد که باکتریهای هتروتروف و کلیفرم کل همبستگی مثبت قوی با کدورت (بهترتیب ۹۸۸۸/0 r = +و ۹۸3۸/0r = +) داشتند.کلیفرمهای مدفوعی بیشترین همبستگی مثبت را با کلرید (۹993/0r = +) و نیتریت (۹995/0r = +) نشان دادند، در حالی که همبستگی منفی قابل توجهی با اکسیژن محلول (۹958/0r = −) داشتند. همبستگی شاخصهای باکتریایی با شاخصهای فیزیکوشیمیایی در فصل زمستان نشان داد که باکتریهای هتروتروف همبستگی مثبت قوی با اکسیژن محلول(۹991/0r = +) و منفی با سولفات(۹958/0r = −) داشتند. کلیفرم کل نیز همبستگی مثبت با نیترات ( ۹993/0r = +) و منفی با سولفات (۹978/0r = −) نشان داد. کلیفرمهای مدفوعی بیشترین همبستگی مثبت را با نیترات (۹997/0r = +) و منفی با سختی کل (۹197/0r = −) داشتند. همبستگی شاخصهای باکتریایی با شاخصهای فیزیکوشیمیایی در فصل بهار نشان داد که باکتریهای هتروتروف بیشترین همبستگی مثبت را با سختی کل (۹834/0r = +) و کمترین همبستگی را با کدورت (۹996/0r = −) داشتند. کلیفرم کل نیز همبستگی مثبت قابل توجهی با نیترات (۹993/0 r = +) و منفی با هدایت الکتریکی (0000/1r =−) نشان داد. کلیفرمهای مدفوعی بیشترین همبستگی مثبت را با کلرید (۹995/0r = +) و منفی با دما (۹839/0r = −) داشتند. همبستگی شاخصهای باکتریایی با شاخصهای فیزیکوشیمیایی در فصل تابستان نشان داد که باکتریهای هتروتروف همبستگی مثبت قوی با دما ( ۹688/0 r = +) و همبستگی منفی قابل توجهی با نیترات ( ۹637/0 r = −) داشتند. کلیفرم کل نیز بیشترین همبستگی مثبت را با نیترات ( ۹637/0 r = +) و همبستگی منفی شدید با هدایت الکتریکی (0000/1 r = −) و ( ۹824/0 r = −) نشان داد. کلیفرمهای مدفوعی همبستگی متوسطی با شاخصهای فیزیکوشیمیایی داشتند، اما در مقایسه با سایر شاخصها، نوسانات کمتری در همبستگیها مشاهده شد. در کل، بیشترین بار میکروبی در پاییز و ایستگاههای پاییندست مشاهده شد. نتایج نشان داد که دما، کدورت، نیترات و کلرید از مهمترین عوامل افزایش تراکم باکتریایی و DO، سولفات و سختی کل از عوامل محدودکننده بودند. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد که شاخصهای میکروبی و انگلی منابع آب سطحی دارای نوسانات زمانی و مکانی معنادار بوده و به شدت تحت تأثیر عوامل فیزیکوشیمیایی و محیطی قرار دارند. این یافتهها بر ضرورت پایش مستمر، تحلیل فصلی و مدیریت بهینه آلودگیهای ناشی از فعالیتهای انسانی برای حفظ کیفیت و ایمنی منابع آب تأکید میکند.