چکیده
ارزیابی اکولوژیک زیستگاه های مصنوعی، از نیازهای اساسی کمی سازی اثر بخشی استقرار آنها بوده و از مباحث مهم در مدیریت شیلاتی محسوب می گردد. بدین منظورشاخصهای زیستی(تعداد و صید بر واحد تلاش ماهیان، اجتماعات پلانکتونی(فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، ایکتیوپلانکتون)، اجتماعات ماکروبنتوزی)، و غیر زیستی (فاکتورهای فیزیکوشیمیایی آب، دانه بندی رسوب بستر، هیدروکربنهای نفتی کل، فلزات سنگین، نرخ رسوبگذاری، مواد معلق کل، جریان سطحی آب، فاصله از خشکی، فاصله از خوریات، فاصله از اسکله، فاصله از تخلیه گاه های ماهیگیری، شیب بستر، میانگین سرعت باد و میانگین جزر و مد)، در 24 ایستگاه، قبل از استقرار زیستگاه های مصنوعی بررسی گردید. 12 ایستگاه در حوضه غربی(از 54 45 57 07 38 25 تا 00 39 57 44 43 25) و 12 ایستگاه درحوضه شرقی(54 45 57 07 38 25 تا 08 00 58 57 38 25)، خلیج جاسک(اعماق 20-10 متر)، انتخاب گردید و در قالب شش پروژه، توسط شناورهای لنج و قایق در سال 1402 مورد ارزیابی واقع شد. فراوانی کل پلانکتون گیاهی در حوضه غرب( 39/84 درصد) و در حوضه شرقی(61/15درصد)، پلانکتون جانوری در حوضه غربی( 56/91 درصد) و در حوضه شرقی( 14/38 درصد)، و ایکتیوپلانکتونها در حوضه غرب از تراکم بالاتری نسبت به حوضه شرقی، برخوردار بودند. تغییرات میانگین غلظت هیدروکربنهای نفتی کل در رسوبات دارای فاصله زیادی تا g/gµ 10 بودند که فاقد اثرات نامطلوب بیولوژیک بر زندگی موجودات آبزی می باشند. وضعیت شاخصهای سمیت و ضریب آلودگی در رسوبات نشان داد مقادیر PELq کمتر از حد 1/0 بوده، که به معنای فقدان اثرات بیولوژیک نامطلوب در رسوبات خلیج جاسک می باشد. وضعیت آلودگی رسوبات بر اساس شاخص های متفاوت ارزیابی ریسک، حاکی از پایین بودن وضعیت آلودگی برای عناصر نیکل، کروم، وانادیم و سرب بوده، در حالیکه فلز کادمیم در بخش غربی خلیج جاسک دارای مقدار فاکتور آلودگی 06/2 بوده(آلودگی متوسط)، و برای فلز کادمیم، شاخص تجمع-زمینی (Igeo) با مقدار 46/0 در حوضه غربی(ایستگاه 8)، تایید کننده آلوده بودن رسوبات این ایستگاه بوده است. ساختار جمعیتی ماهیان نمونه برداری شده توسط تور گوشگیر کاملا متمایز از ماهیان به روش گرگور بوده، اما میزان شباهت بومشناختی و مقیاسبندی چندبُعدی ناپارامتری، تشابه 70 درصدی بین اغلب گونه ها نشان می دهد این گونه ها را می توان گونههای همزیست قلمداد کرد.میزان صید بر واحد تلاش به روش هر دو ابزار نمونه برداری(گرگور و تورگوشگیر)، بیشینه آن در منطقه خلیج غربی و کمینه آن در منطقه شرقی برآورد گردید. ارزیابی ساختار طولی اجتماعات ماهیان غالب در نمونه برداری های منطقه خلیج جاسک نشان دهنده میانگین طولی کوچک بوده، که در بین آنها گونه های مهم تجاری مانند هامور معمولی، سوکلا، کفشک تیز دندان، عروس نواری، کوسه پشت خاکستری و پرستو ماهی دارای فراوانی کم و در اندازه های کوچک در نمونه برداری ها یافت شدند. فاکتورهای کیفیت آب، دما، پ هاش، آمونیاک کل و فسفات بین دو حوضه هیچگونه اختلافی با یکدیگر نداشتند(P>0.05)، اما شوری، اکسیژن، هدایت الکتریکی، نیترات، نیتریت، کلروفیل a و کل مواد جامد معلق در حوضه غربی از شرقی خلیج جاسک بیشتر بوده و دارای اختلاف معنی داری می باشد(P<0.05).به علاوه، براساس نموداردرختی حاصل از تجزیهوتحلیلخوشه ای کیفیت آب در ایستگاههای مورد مطالعه در دو منطقه خلیج غربی و شرقی جاسک را می توان به دو گروه غیر همسان اول (ایستگاههای 7 و 8) و دوم (ایستگاههای 1 الی 15) به استثنا ایستگاههای( 7 و 8) طبقه بندی نمود. اجتماعات ماکروبنتوز در خلیج غربی(تعداد 44750 عدد در متر مربع)، به مراتب بیش از خلیج شرقی(تعداد 9525 عدد در متر مربع)، تخمین زده شد، همچنین تراکم تمام گروههای اصلی ماکروبنتوز در حوضه غربی نسبت به حوضه شرقی خلیج جاسک بیشتر بوده و این تفاوت معنیدار بوده است(P<0.05). میانگین نرخ رسوبگذاری در حوضه شرقی با 44/12(02/1±)(گرم/مترمربع/روز)، نسبت به حوضه غربی با 77/15(81/0 ±)(گرم/مترمربع/ روز)، کمتر بوده، اما مواد جامد معلق کل در حوضه غربی با 02/34(82/0±)(گرم/مترمربع/ روز)، نسبت به حوضه شرقی54/27(02/1 ±)(گرم/مترمربع/ روز)، بیشتر بوده است. دانه بندی رسوبات بستر کمترین و بیشترین مقدار(شن و سیلت)، در حوضه غربی بترتیب 4/76 %(ایستگاه سوم) و 5/88 %(ایستگاه دوم)، و در حوضه شرقی کمترین این مقدار در ایستگاه پنجم با 4/76%، و بیشترین، با 5/86 %، در ایستگاه چهارم اندازه گیری شد. حفظ زیستگاه های مصنوعی مستلزم یک رویکرد فعال شامل پایش های منظم، انجام ارزیابی های زیست محیطی،مشارکت جوامع محلی و اجرا استراتژی های مدیریت تطبیقی می باشد. با پیروی از این شیوه ها،جوامع محلی جاسک می توانند مزایای شیلاتی، اقتصادی- اجتماعی و زیست محیطی زیستگاه های مصنوعی را به حداکثر برسانند و در عین حال از طول عمر و اثربخشی آنها در حمایت از اکوسیستم های دریایی و جوامع محلی اطمینان حاصل کنند.