چکیده
حوضه آبریز رودخانه سیروان در غرب ایران، بهویژه منطقه احداث سد ژاوه در نزدیکی شهر سنندج، که از پیوستن دو شاخه قشلاق و گاوه رود تشکیل می شود، در سالهای اخیر با فشارهای زیستمحیطی فزایندهای مواجه شده است. ورود فاضلابهای شهری و صنعتی به شاخههای فرعی این رودخانه، بهویژه شاخه قشلاق، نگرانیهایی را در خصوص آلودگی آب و رسوبات و بروز پدیده تغذیهگرایی (یوتریفیکاسیون) در مخزن سد ژاوه ایجاد کرده است. این مطالعه به منظور ارزیابی پتانسیل یوتروفیکاسیون در محل سد ژاوه به بررسی تغییرات مکانی و زمانی ویژگیهای آب و رسوبات سد ژاوه پرداخته است. در این تحقیق، نمونه برداری از آب و رسوبات سطحی در 6 ایستگاه منتخب واقع در امتداد رودخانههای قشلاق و گاوهرود و همچنین در محل آبگیری سد ژاوه (ایستگاه 6) صورت گرفت. شاخصهای کیفی آب،از قبیل متغیرهای فیزیکی( سختی ها، قلیائیت ها،اکسیژن و...)، مواد مغذی (نیتروژن و فسفر، سولفات ، سیلیس و...)و کلرفیل آ و ویژگی های رسوبات شامل(فرمهای مختلف فسفر، کل کربن آلی، pH و پتانسیل اکسیداسیون-احیا (Eh)) جهت تعیین کیفیت و پیش بینی روند تغذیه گرایی سد ژاوه طی فصول مختلف (تابستان 1402 لغایت بهار 1403) بررسی گردید. مقایسه داده های تحقیق حاضر با استانداردهای مختلف داخلی و خارجی نشان داد که فقط پارامتر فسفر کل بیشتر از حد مجاز بوده اما سایر شاخصها از یک تا چند برابر کمتر از حد مجاز بوده است. نتایج شاخص جامع آلودگی آب (CPI) نشان داد که در همه مکان های نمونه برداری (به جز ایستگاه های 1 و 5)، کیفیت آب رودخانه در کلاس بسیار بد قرارگرفت (94/1CPI=). از این رو، کیفیت آب رودخانه در طبقه آلوده کلاسه بندی می شود. همچنین براساس شاخص کیفیت آب ایران (IRWQI) بالاترین کیفیت در ایستگاه های 1و 5 و پایین ترین کیفیت در ایستگاه 3 و 4 (بعد از تصفیه خانه شاخه قشلاق) ثبت گردید. رسوبات بستر در ایستگاه های مختلف حاوی آلودگی آلی و معدنی بالایی می باشند. براساس نتایج TOC% رسوبات منطقه، به خصوص در ایستگاه های 3 و 4، به صورت کمی آلوده تا خیلی آلوده در نظر گرفته شد اما وضعیت ایستگاه 5 که مربوط به شاخه گاوه رود می باشد بهتر بود. نتیجه اینکه، در مطالعه حاضر با توجه به بالا بودن غلظت آلاینده های آلی و معدنی، با احتمال بالایی به نظر میرسد پس از آبگیری سد ژاوه کنترل تغذیه گرایی با در نظر گرفتن زمان ماند مخزن به سختی امکان پذیر خواهد بود. ضمن اینکه غلظت فسفر کل (TP) در رسوبات محل مخزن سد بیش از هزار برابر بیشتر از آب رودخانه بود که می تواند فسفر لازم را برای تقویت یوتروفیکاسیون فراهم نماید. یافتههای این پژوهش ضرورت مدیریت بار مواد مغذی و پایش مستمر کیفیت آب و رسوبات را در این منطقه برجسته میسازد.